“Mẫu thượng ngàn” - nội lực văn chương của Nguyễn Xuân Khánh

Sau một thời gian im lặng kéo dài mấy chục năm, gần đây, xuất hiện trở lại trên văn đàn với tiểu thuyết ”Hồ Quý Ly”, và bây giờ là “Mẫu thượng ngàn”,Nguyễn Xuân Khánh đã khiến nhiều người bất ngờ. VTC News trao đổi với nhà phê bình văn học Phạm Xuân Nguyên về cuốn sách này.

NPB Phạm Xuân Nguyên. Ảnh: Tuấn Trần

- Thưa anh Phạm Xuân Nguyên, anh đã đọc “Mẫu thượng ngàn” rồi chứ ạ?

- Vâng, So với “Hồ Quý Ly” 700 trang thì “Mẫu thượng ngàn” cũng rất dày dặn, công phu, được trình bày tới 807 trang. Tuy dài thế, nhưng phải nói luôn là sách rất hấp dẫn, cuốn hút người đọc từ đầu đến cuối.

- Bút pháp mà nhà văn Nguyễn Xuân Khánh sử dụng trong “Mẫu thượng ngàn” vẫn là lối viết chuẩn mực cổ điển. Vậy theo anh thì cống hiến của tác phẩm cho nền văn học nằm ở chỗ nào?

- Theo tôi, không có cái gọi là văn mới, văn cũ. Lối viết của Nguyễn Xuân Khánh đúng là cổ điển nhưng vẫn mang đậm hơi thở của đời sống hiện đại. Tôi thích nhất là những trường đoạn viết về bản thể tự nhiên, tính phồn thực của nhân vật nữ. Rất sum suê, phì nhiêu kiểu Nguyễn Xuân Khánh.

Cống hiến của nhà tiểu thuyết ở đây là đã nhắn gửi thành công một thông điệp đến với độc giả. Theo tôi, mỗi tác phẩm nhất thiết phải đạt được điều này. Đó cũng chính là tác dụng xã hội của văn học.

- Hai tác phẩm có những điểm khác nhau cơ bản, thậm chí đối lập về nội dung và cách phản ánh vấn đề. Anh có thể khái quát điều này giùm người đọc?

- “Hồ Quý Ly” - bằng một ngòi bút già dặn, vững chắc, thỉnh thoảng điểm những thử nghiệm về hình thức (nhân vật chính khi là ngôi thứ ba, khi là ngôi thứ nhất...), đã đào sâu vào bi kịch của một nhân vật lịch sử hồi đầu thế kỷ 15, một nhà cải cách tài ba và táo bạo, một con người đến quá sớm trong một thời đại quá trì trệ, đã phải trả giá đau đớn: Ông bị chính quần chúng nhân dân chống lại và bỏ rơi khi quân xâm lược đến. Cuộc kháng chiến do ông khởi xướng không được hưởng ứng, cả hai cha con ông đều bị kẻ thù bắt làm tù binh, và cuối cùng chết trong cảnh đi đày ô nhục...

Ðương nhiên khi người ta dựng lại những bi kịch lịch sử như vậy, thì bao giờ cũng là để gợi những liên tưởng hiện đại nào đó. Thông điệp của Nguyễn Xuân Khánh là sự trăn trở, đồng cảm với công cuộc đổi mới và những nhà cải cách trong lịch sử. Có thể gọi đó là một kiểu nhân vật hùng vĩ, lớn lao.

Còn “Mẫu thượng ngàn” là nhân vật quần chúng nhưng mang tính đại diện tiêu biểu cho dân tộc Việt. Suy nghĩ về sức sống của dân tộc qua những đụng độ văn hoá Việt - Pháp, Đông - Tây trước nạn ngoại xâm. Đạo Mẫu trong tiểu thuyết (thể hiện qua nhân vật nữ: Bà Tổ Cô bí ẩn, bà Ba Váy đa tình, cô đồng Mùi, mõ Hoa khốn khổ, trinh nữ Nhụ…) vừa là tín ngưỡng vừa thể hiện tính phồn thực và sự trường tồn của dân tộc Việt.  

- Với các tác phẩm của mình, dường như Nguyễn Xuân Khánh không chỉ là nhà tiểu thuyết mà còn là nhà văn hoá Việt?

Bìa cuốn sách.

- Đúng vậy. anh Khánh xuất hiện ở thế lưỡng phân, đôi khi, ngòi bút của một nhà tiểu thuyết phải chiều theo lối viết chứng minh, luận giải của nhà văn hoá. Từ “Hồ Quý Ly” đến “Mẫu thượng ngàn”, Nguyễn Xuân Khánh đã dùng văn chương phác hoạ rõ nét về nền văn hoá Việt. Nhà văn rất cần phải làm văn hoá, nói về văn hoá, nhưng trên hết, trong tư cách là một người viết thì văn Nguyễn Xuân Khánh rất đẹp, rất trong sáng, thú vị.

- Liệu tiểu thuyết này sẽ trở thành cuốn sách bán chạy nhất trong thời gian tới hoặc trở thành hiện tượng văn học?

- Điều này thì tôi chưa dám khẳng định, nhưng hiện tại, sách đang được rất nhiều người tìm đọc.  Điều đó hẳn có lý của nó.

“Mẫu thượng ngàn” đã chứng tỏ nội lực văn chương, tri thức, kiến văn và cả tư chất một nhà nghiên cứu của Nguyễn Xuân Khánh. Thật đáng nể phục khi một cuốn tiểu thuyết như vậy được viết bởi tác giả ngót nghét bẩy nhăm tuổi.

Hoà Bình (thực hiện)